Close

Politike Naše stranke | Obrazovanje

VISOKO OBRAZOVANJE

Oblast visokog obrazovanja u Bosni i Hercegovini je u proteklih četvrt stoljeća, nažalost, bila izložena procesima fragmentacije, kontinuiranim miješanjem dnevne politike i kozmetičkim, slabo planiranim zahvatima koji su najavljivani kao velike reforme, da bi nerijetko polučile upravo suprotne efekte sa katastrofalnim rezultatima. Postojanje 13 nadležnih ministarstava i odsjeka, te nepostojanje jasne koordinacije na nivou države najviše je utjecalo na stanje u ovom segmentu obrazovanja koje se može opisati u rasponu od nezadovoljavajućeg pa do katastrofalnog. Kvaliteta, naučno-istraživački rad i razvoj mladih kadrova su skoro u potpunosti potisnuti sa bosanskohercegovačkih javnih, ali i privatnih univerziteta, te se intervencija države, ili barem njenog nadležnoga dijela, nameće kao neophodna. Veliki je broj intervencija koje se trebaju, tačnije moraju realizovati u dugotrajnom procesu revitalizacije visokog obrazovanja koji  je pred nama, no u ovoj početnoj fazi posebnu energiju treba usmjeriti u sljedećim pravcima:

  1. a) objedinjavanje djelovanja i podrške univerzitetima i sveučilištima na prostoru cijele BiH
  2. b) finansiranje javnih univerziteta
  3. c) regulisanje upisne politike na javnim i privatnim univerzitetima
  4. d) akreditacija javnih i privatnih univerziteta
  5. e) usklađivanje postojećih legislativa o visokom obrazovanju
  6. f) unapređivanje akademskih procesa na javnim univerzitetima.

U zemlji u kojoj živi nešto više od tri miliona stanovnika, postojanje 13 ministarstava nadležnih za sektor visokog obrazovanja znači mnogo više od „nepostojanja modela koordinacije“. Trenutna situacija je kreirana od strane političkih elita sa jasnim razlogom – sprečavanja građana Bosne i Hercegovine da dobiju kvalitetno i svrsishodno visoko obrazovanje. Postojeći okvirni zakon na državnom nivou koncipiran prije više od 10 godina ne predstavlja dostatnu legislativu kako svojom šturom i nepreciznom konstrukcijom, tako i nedostatkom „pravnoga legitimititeta“ jer se nerijetko uopće ne poštuje prilikom kreiranja zakona na nivou kantona i entiteta, ali je čak jasno narušen i djelovanjem akademske zajednice. S tim u vezi jasno definiran, snažan i efikasan stav i djelovanje sektora za obrazovanje pri Ministarstvu civilnih poslova (kad već nedostaje ministarstvo na državnom nivou) nameće se kao neophodno u oblasti visokog obrazovanja. To do sada nije bio slučaj i sve intervencije na državnom nivou su se primarno svodile na pripremanje strategija koje nikoga ne obavezuju i na kozmetička ulaganja koja nisu dovoljna da se opremi kako treba jedna moderna učionica na nekom od postojećih univerziteta. Princip štapa i mrkve, tj. značajnoga ulaganja u obrazovne institucije koje se pridržavaju propisanih standarda i donesenih strategija, te izbjegavanje „regionalne, nacionalne ili stranačke uravnilovke“ koja podrazumijeva navedene kriterije kao jedine isključive kriterije prilikom dodjeljivanja državnih sredstava, a na prvo mjesto stavlja kvalitetu (uz poštovanje i ostalih kriterija) treba postati model koji će postojeće strukture usmjeriti ka poštivanju državnog nivoa kao nophodnog autoriteta u procesu objedinjavanja djelovanja i potpore visokoškolskim ustanovama sa državnog nivoa.

 

Finansiranje javnih univerziteta

Unutar institucionalne autonomije se treba jasno definirati i finansijska autonomija univerziteta koju ne treba poistovjećivati s procesom integracije. U Federaciji Bosne i Hercegovine univerziteti se primarno finansiraju iz kantonalnih budžeta, sporadičnih sopstvenih prihoda i povremenih sredstava dodijeljenih od strane nadležnog Federalnog ministarstva, koja su više simboličkoga karaktera. U Republici Srpskoj se ti procesi realiziraju na entitetskom nivou vlasti, te u Distriktu Brčko na nivou administracije Distrikta. Ponuđeni model dovodi do apsurda da se javni Univerzitet u Sarajevu, kao najveća visokoškolska institucija, s preko 25.000 studenata i preko 2.000 zaposlenika trenutno i dalje finansira isključivo iz budžeta kantona, koji za to objektivno nema ni kapaciteta. Uporedo s tim, Univerzitet još uvijek nije klasificiran kao budžetski korisnik, već se u budžetu Kantona Sarajevo vodi kao transfer/grant/dotacija čija se sredstva koriste za sufinansiranje dijela plata i naknada, ali bez značajnih budžetskih sredstava za istraživački rad, nabavku opreme, rekonstrukcije, investicionog održavanja. S druge strane, ostali javni univerziteti u Federaciji Bosne i Hercegovine se finansiraju kroz tzv. sistem trezorskog poslovanja kantonalnih budžeta gdje fakulteti/akademije nisu zasebna pravna lica. I dalje nije jasno riješeno pitanje finansiranja dva javna univerziteta sa sjedištem u Hercegovačko-neretvanskom kantonu/županiji, te njihovo finansiranje primarno ovisi o dobroj volji vladajuće političke elite i mijenja se shodno odnosima menadžmenta ovih institucija sa postojećim političkim establišmentom. Praksa na univerzitetima u Evropi i drugim krajevima svijeta jeste da je samo univerzitet pravno lice, a da su fakulteti/akademije akademske organizacione jedinice te da su svi prihodi zapravo prihodi univerziteta. Na osnovu svih pokazatelja, kao jedno od realnih rješenja nameće se definisanje zajedničkih principa alokacije sredstava iz budžeta na nivou državne/entitetske/kantonalne vlasti. Potrebno je izvršiti modificiranje Okvirnog zakona o visokom obrazovanju u Bosni i Hercegovini uvođenjem osnovnih značajki tog modela. Kad je riječ o finansijskoj autonomiji univerziteta, ona se u zemljama EU postiže kroz sticanje vlastitih prihoda. Taj vid autonomije važan je za podizanje kvaliteta naučno-istraživačkog rada na univerzitetu i neophodno ga je uspostaviti i u BiH. Integrirani univerzitet ne znači umanjenje finansijske autonomije, te stoga ne treba stavljati znak jednakosti između kategorija integracije i finansijske autonomije. Država svojim djelovanjem treba da da dodatnu potporu svim univerzitetima koji su taj proces doveli do kraja te mora kroz ciljanja ulaganja stvoriti preduvjete za uspostavljanje finansijske autonomije na javnim univerzitetima. Naravno, inicijalna ulaganja u tom pravcu trebaju biti ravnomjerno raspoređena, no većina naknadno odobrenih sredstava treba biti usmjerena ka onim institucijama koje su u potpunosti namjenski utrošila sredstva iz inicijalnih fondova i tako stvorila preduvjete za daljnju izgradnju finansijske autonomije.

 

Reguliranje upisne politike Univeziteta

Trenutno stanje diktira model po kojem univerziteti u BiH u većini slučajeva samostalno donose upisnu politiku koju najčešće, bez velikih i konkretnih izmjena usvaja nadležno ministarstvo. Uobičajeno, nemaju informacije o stanju tržišta rada. Nemaju analize budućih potreba za VSS radnom snagom. Ne prate svjetske trendove. Nemaju službe koje razmatraju upisnu politiku. Iste takve službe ne postoje u ministarstvima niti u vidu interresornih grupa (Ministarstvo obrazovanja – Ministarstvo privrede). Štaviše, privredne komore (od kantonalnih, preko entitetskih pa i na državnom nivou) nemaju jasne kvalitativno-kvantitativne pokazatelje na osnovu kojih bi nadležna ministarstva i univerziteti mogli kreirati svoje upisne politike. Upisna politika na našim univerzitetima je najčešće prilagođena postojećoj strukturi univerziteta, kadru, odnosno postojećem lobiju koji funkcioniše na univerzitetima, fakultetima ali i ministarstvima. Može se desiti da se jedan studijski program napravi ili prilagodi samo u interesu jednog ili grupe pojedinaca – profesora. Nažalost, postoje cijeli odjeli, smjerovi koji se zasnivaju na postojanju jednoga profesora i na radu par asistenata. Ukratko, upisna politika na univerzitetima u BiH je stihijska i bez jasnih ciljeva. S druge strane, postoji veoma loša zakonska regulativa u pogledu zapošljavanja usko specijaliziranih zanimanja, ali i distinkcije diploma na osnovu kvaliteta univerziteta prilikom zapošljavanja u državnim institucijama, kao i dalje najpoželjnijem poslodavcu u našoj zemlji..

Zbog toga predlažemo usaglašavanje zakonske regulative, a samim tim i uspostavljanje interresornih grupa u vladama, koje će osigurati upisnu politiku visokoškolskih ustanova usaglašenu s potrebama tržišta rada, a koja će biti određena detaljnom analizom postojećih parametara tržišta rada. Predlažemo i stimulisanje studijskih programa usklađenih s potrebama tržišta rada kako u vidu finansijske potpore, tako i u vidu tržištu rada jasno naklonjene upisne politike. Na kraju, formiranja modernih znanstvenih jezgri na javnim univerzitetima, kao obaveznih strukturnih jedinica svake visokoškolske institucije, nameće se kao neophodno, kako sa stanovišta unapređenja kvaliteta nastave, tako i kao kreiranje vlastitih izvora prihoda ovih institucija. Država mora pokrenuti i finansirati njihovo uspostavljanje i jačanje.

Akreditiranje programa na javnim i privatnim univerzitetima

Uspješnost nekog univerziteta ne treba se mjeriti isključivo brojem upisanih studenata ili brojem onih koji su diplomirali, nego brojem programa koji su akreditirani na nacionalnom i priznatom internacionalnom modelu akreditiranja. Tako se dokazuje i pokazuje kvaliteta same institucije a nerijetko i kompatibilnost s programima ostalih evropskih univerziteta. Mjerila uspjeha trebaju biti i broj znanstvenih publikacija, internacionalnih i državnih projekata, broj studenata koji nakon završenog studija pronađu posao i slično.

U činjenici da je prvi dio akreditacije završen i da, nažalost, nije bio pretjerano selektivan, te da su ga obilježile značajne kontroverze, svjesni smo da nas čeka akreditacija programa visokoškolskih ustanova. U tom procesu vidimo i šansu da se donošenjem jasno propisanih standarda usklađenih s međunarodnim normama te njihovim poštivanjem (pa čak i nametanjem) na nivou države – visokom obrazovanju uistinu obezbijedi dignitet i kvalitet kakav ono zaslužuje.

Upravo kroz program akreditacije vidimo mogućnost da se akademska zajednica profiltrira. Na taj način bi se iz nje mogle potisnuti nekompetentne i nekvalifikovane institucije, pa čak i osobe koje su u proteklom periodu zloupotrijebile postojeće nepreciznosti u zakonu i  „rupe“ u kontrolnim mehanizmima. Mišljenja smo da akademska autonomija svakako podrazumijeva neotuđiva akademska prava, ali i jasno zacrtane obaveze koje se moraju poštovati. Smatramo (i na tome ćemo insistirati) da svi univerziteti, bez izuzetka, koji ne ispunjavaju očekivane, jasno propisane i visoko postavljene standarde, trebaju izgubiti pravo na akreditaciju, a samim tim, kroz jasno definiranje (bez)vrijednosti njihovih diploma, i pravo na rad.

Institucionalna akreditacija je fokusirana na infrastrukturu, posebno prostor, kao i informacionu tehnologiju, biblioteke i osoblje. Također, može uključivati i finansijski aspekt, zakonsku regulativu i administrativnu podršku. Nažalost, taj proces je manje-više priveden kraju i, u velikom broju slučajeva, institucije koje su dobile akreditaciju ili uslovnu akreditaciju nisu je zaslužile stvarnim stanjem nego onim što su napisali u elaboratima i onim što im je dodijeljeno kriterijima podobnosti a ne kvalitetom. S druge strane, akreditacija studijskih programa ima veliki značaj te se nastoji fokusirati na zaposlenike, dizajn i sadržaj nastavnih planova i programa te resurse. Upravo ovaj korak je možda i posljednja šansa da se uredi tržište visokoškolskih ustanova te da država izvrši ciljane korekcije u tom pravcu.

Proces akreditacije simultano, po najstrožim pravilima, potrebno je sprovesti na cijelom prostoru Bosne i Hercegovine. Stoga isključiva, nepodijeljena ingerencija nad procesom akreditacije univerziteta, ali i nad priznavanjem diploma za svrhu rada u struci te potencijalnom revizijom stanja postojećih ljudskih resursa na univerzitetima, Agenciju za razvoj visokog obrazovanja i osiguranje kvaliteta (ARVOOK) bi, do formiranja državnoga ministarstva, učinile moćnim oruđem u procesu akreditacije, kao preduvjeta za reformu sistema visokog obrazovanja u BiH. Akreditacija bi trebala biti formalna i zasnovana na nezavisnoj odluci, ukazujući da studijski program i/ili visokoškolska institucija zadovoljavaju propisane standarde i kriterije. Također, treba biti zasnovana na evaluacijskoj proceduri koju, pored domaćih, sprovode i strani, eminentni, nezavisni stručnjaci. Akreditacija  univerziteta mora imati zakonski jasno određene rokove koji će biti obavezujući u smislu njihove dozvole za rad. Dakle, ojačat ćemo ulogu Agencije za razvoj visokog obrazovanja i osiguranje kvaliteta BiH u smislu nepodijeljene nadležnosti nad procesom akreditacije univerziteta. Donijet ćemo i zakonske okvire koji će omogućiti da Agencija za razvoj visokog obrazovanja i osiguranje kvaliteta BiH provodi kompletan postupak akreditacije i daje prijedlog na osnovu izvještaja domaćih i stranih stručnjaka nadležnim ministarstvima obrazovanja za izdavanje akreditacije. Postupak akreditacije sprovodit će se s većinskim brojem članova nadležne komisije. Donijet ćemo također zakonske okvire koji će omogućiti da inicijalna akreditacija bude obavezna kako bi se odobrilo osnivanje novih univerziteta/studijskih programa.

 

Usklađivanje postojećih legislativa o visokom obrazovanju

Duboko smo svjesni podijeljenosti bosanskohercegovačkoga prostora i neprecizno podijeljenih nadležnosti pojedinih ministarstava i državnih agencija u oblasti visokog obrazovanja. S tim u vezi neophodno je revidirati postojeći okvirni zakon o visokom obrazovanju te sprovesti analizu koliko su zakoni na nižim nivoima vlasti usklađeni s istim. U cilju uniformiranja postojećih zakona, svim nižim nivoima vlasti koji nisu uskladili svoje legislative s inoviranim okvirnim zakonom o visokom obrazovanju nakon njegovog donošenja, treba dati vrijeme da to urade, a ako ne urade u zadanom roku potrebno je suspendovati ili u potpunosti ukinuti izdate akreditacije ili ne produžiti akreditacije u procesu reakreditacije ranije akreditiranih visokoškolskih ustanova institucija iz tih kantona i entiteta.

Unapređivanje akademskih procesa na javnim univerzitetima

Ove aktivnosti se mogu realizirati kroz tri osnovna principa koja se pak moraju ostvariti u sinergiji s akademskom zajednicom, tj. sa njenim zdravim tkivom.

  1. a) poštivanje akademske autonomije javnih institucija
  2. b) favoriziranje izvrsnosti kao jedinoga kriterija upošljavanja na javnim univerzitetima
  3. c) detaljna analiza kompetentnosti postojećeg akademskog osoblja kroz sinergiju sa vodećim predstavnicima akademske zajednice.

Akademska autonomija podrazumijeva odsustvo miješanja bilo kakve dnevne politike u akademske procese visokoškolske ustanove. U proteklih par godina značajno je ojačao privatni sektor u visokom obrazovanju kako kreiranjem kvalitetnih, ali i nekvalitetnih visokoškolskih ustanova. Takva situacija je zatekla javne univerzitete relativno nespremnim u ovoj kompeticiji, ali je na površinu donijela i stvarno stanje na javnim univerzitetima koji su dugo vremena bili u vrsti akademske hibernacije, sa jasno izraženim modelom zapošljavanja podobnih a ne sposobnih, što je dovelo do stvaranja uvjeta vladanja interesnih grupa, previše sigurnih u svoje pozicije koje nisu bile zainteresirane za unapređenje kvaliteta nastave i okruženja koje moraju stvoriti studentima. Podmlađivanje kadra, smjena generacija, favoriziranje izvrsnosti i revizija do sada sprovedenih izbora nije posao koji treba da sprovede neko nadležno ministarstvo nego akademska zajednica sama za sebe. No, nadležne institucije moraju da ohrabre, iniciraju i finansiraju ove procese, jer na to kao vlasnici javnih univerziteta ne da imaju samo pravo, nego i obavezu. Stoga ćemo se zalagati za podršku jačanju iskrene akademske svijesti unutar akademske zajednice, prepoznavanje kvaliteta i postojanja slobodne misli te ohrabrivanje mlađih generacija asistenata i profesora u smislu razbijanja trenutnih paradigmi javnih univerziteta koje su ih stereotipizirale kao mjesto na kojem ostaju i opstaju samo podobni.

01.

Predškolsko obrazovanje

02.

Moderne i kompetitivne škole

03.

Fondacija za naučno-istraživački rad

04.

Cjeloživotno učenje